به طور مبهم به كتاب الطبايع و مسالك و ممالك اشاره مىكند . 120 اگر با اطمينان بتوان گفت كه اوّلى ، طبايع الحيوان مروزى متعلق به قرن يازدهم / پنجم ه . است 121 كه به موقع از آن سخن داشته‌ايم نمىتوان گفت كه عوفى از تعداد فراوان مؤلّفات به نام « المسالك و الممالك » كدام يك را منظور دارد ، ولى توان پنداشت كه طبق معمول همهء مؤلّفان قرن دوازدهم و سيزدهم / ششم و هفتم ه . ، او نيز آثار بنياد گذاران مكتب قرن دهم / چهارم ه . را از كتب متأخّران اين گروه كمتر به كار برده است . كتاب عوفى به حق يكى از آثار كلاسيك زبان فارسى به شمار است . تقريبا همهء نويسندگان متأخّر و از آن جمله حمد اللّه قزوينى و حافظ ابرو ، كه پس از اين به آنها برمىخوريم ، آن را مىشناخته‌اند . جوامع الحكايات بيش از يك بار به تركى ترجمه شده و ابن عربشاه مشهور ( قرن پانزدهم / نهم ه . ) 122 از جمله مترجمان آن بوده است ، و بسيارى از محقّقان معاصر نيز به عنوان يك مرجع عام در زمينه‌هاى مختلف به آن مراجعه كرده‌اند . 123 و به نظر ما از اين جهت اهميت دارد كه ميزان رواج اطّلاعات جغرافيايى را در ميان اديبان نا متخصص در آغاز قرن سيزدهم / هفتم ه . ، يعنى كمى پيش از حملهء مغول ، نشان مىدهد . با يك نظر عمومى به قرن سيزدهم / هفتم ه . مشرق ، معلوم توان داشت كه در واقع هيچ نمونهء تازه يا اثر معتبر از آن گونه كه در گذشته بود به وجود نيامده ، ولى مقصود اين نيست كه در دوران مذكور آثارى كه تا حدّى اهميت علمى آن تا به روزگار ما محفوظ مانده باشد نبوده است و در اين مورد يادآورى از سمعانى كافى به نظر مىرسد . تعداد مؤلّفاتى كه هنوز مطالب خاصّ هر علم از آن استخراج نشده فراوان است و نيز در اين دوران مؤلّفات فارسى بيشتر از سابق اهمّيّت دارد و گاه از اصالتى چشمگير بهره‌ور است ، ولى گفتن اين سخن كه در اين دوران نوشته‌هاى فارسى دست كم در زمينهء جغرافيا نيز مانند تاريخ بر نوشته‌هاى عربى برترى يافته به استقبال حوادث رفتن است . به عكس ، قرن پس از اين تعدادى مؤلّفات معتبر به وجود مىآورد كه ، اگر چه نمونه‌هاى تازه نيست ، هدفهايى تازه دارد كه بىگفت و گو در آن ميانه ، از لحاظ تقدّم و هم از لحاظ ارزش ، كتاب ياقوت به مقام اوّل است ، زيرا همهء مطالبى را كه به دوران پيش از حملهء مغول در اين زمينه موجود بوده به دست مىدهد و در قلمرو سفرنامه‌ها و همهء رشته‌هاى جغرافيا از نجومى و لغوى و توصيفى مقامى و الا و بىنظير دارد .